ჰგავს თუ არა სომხური რუსულს? გავრცელებული მითის გაქარწყლება

ეს გავრცელებული ვარაუდია — სომხეთი საბჭოთა კავშირის ნაწილი იყო, და ბევრი სომეხი რუსულადაც ლაპარაკობს, მაშ ეს ენები ხომ ნათესავები არიან? სინამდვილეში — არა. აი რეალური სურათი.

სომხური მთლიანად საკუთარი შტოა

სომხური ინდოევროპულ ენათა ოჯახის ნაწილია — იმავე ფართო ოჯახის, რომელშიც შედის ინგლისური, ესპანური, რუსული, ჰინდი და სპარსული, სხვა მრავალ ენასთან ერთად. მაგრამ ამ ოჯახის შიგნით სომხური საერთოდ არ არის დაჯგუფებული სლავურ ენებთან (რუსული, უკრაინული, პოლონური და ა.შ.). ის ქმნის საკუთარ, დამოუკიდებელ შტოს, რომელსაც ზოგჯერ აღწერენ როგორც თავისი ჯგუფის ერთადერთ გადარჩენილ წევრს — შედარებადია იმასთან, თუ როგორ ქმნიან ბერძნული და ალბანურიც თითოეული საკუთარ, ერთადერთ-ენიან შტოს ინდოევროპულ ოჯახში.

ეს ნიშნავს, რომ სომხური, მკაცრი ენათმეცნიერული გაგებით, დაახლოებით ისე შორეულადაა ნათესავი რუსულთან, როგორც ქართული — ანუ, საერთოდ არ არის ნათესავი: ქართული ინდოევროპულ ოჯახს საერთოდ არ ეკუთვნის, ის ქართველური ენების ცალკე ოჯახის წევრია, ხოლო სომხური ინდოევროპულ ოჯახშია, მაგრამ საკუთარ, იზოლირებულ შტოზე.

საიდან მოდის ეს დაბნეულობა

მითს რამდენიმე რეალური ფაქტი კვებავს:

• სომხეთი საბჭოთა კავშირის ნაწილი იყო 1922-დან 1991-მდე, და რუსული ფართოდ ისწავლებოდა და დღემდე რჩება ბევრი სომეხისთვის, განსაკუთრებით უფროსი თაობისთვის, გავრცელებულ მეორე ენად — ისევე, როგორც ეს საქართველოშიც მოხდა.
• კირილიცასა და სომხურ დამწერლობას შორის აღრევა. ზოგი ვარაუდობს, რომ ნებისმიერი „იმ რეგიონის უცნობი, არალათინური დამწერლობა“ აუცილებლად რუსული კირილიცას უნდა ეკუთვნოდეს. ეს ასე არ არის — სომხური დამწერლობა დამოუკიდებლად შეიქმნა დაახლოებით 405 წელს (იხილეთ ჩვენი ანბანის სახელმძღვანელო), საუკუნეებით ადრე, ვიდრე კირილიცა საერთოდ არსებობდა — ისევე, როგორც ქართული ანბანიც სრულიად დამოუკიდებელია კირილიცისგან.
• გეოგრაფიული სიახლოვე — სომხეთი ესაზღვრება ქვეყნებს ისტორიული რუსული და საბჭოთა გავლენით, რაც ვარაუდულ ენობრივ კავშირს ინტუიციურად აჩენს, თუმცა ეს ენათმეცნიერულად ზუსტი არ არის.

რას ჰგავს სომხური რეალურად

დამოუკიდებელი შტოს სტატუსის გამო, სომხური მჭიდროდ არ ჰგავს არცერთ ცალკეულ „დის“ ენას, ისე როგორც, ვთქვათ, ესპანური ჰგავს იტალიურს. მისი უახლოესი ენობრივი კავშირები (მაინც საკმაოდ შორეული) ძველ ინდოევროპულ ფესვებამდე მიდის, საერთო ბერძნულთან და ზოგიერთ ინდო-ირანულ ენასთან — არა რაიმე თანამედროვე ან ურთიერთგასაგებ ენასთან.

ისტორიულად სომხურმა ლექსიკამ საუკუნეების განმავლობაში შთანთქა ნასესხები სიტყვები სპარსულიდან, ბერძნულიდან, არაბულიდან, თურქულიდან, ფრანგულიდან და რუსულიდან — ასე რომ, შეამჩნევთ ცალკეულ ნასესხებ სიტყვებს, რომლებიც რუსულს გამოხმაურდება, მაგრამ ეს ლექსიკური სესხებაა და არა საერთო ენობრივი წარმომავლობა.

დასკვნა

თუ უკვე რუსულად ლაპარაკობთ, ეს არ მოგცემთ მნიშვნელოვან უპირატესობას სომხურის გრამატიკასა თუ ძირითად ლექსიკაში — იწყებთ იმავე წერტილიდან, საიდანაც ნებისმიერი სხვა მოსწავლე. ანბანი ნამდვილად ახალია ორივე შემთხვევაში, და ეს სინამდვილეში კარგი ამბავია — არ არსებობს „ცრუ მეგობრების“ დაბნეულობა, რომლის მოხსნაც დაგჭირდებოდათ უკვე ცნობილი ენიდან.